Sosyal bilimlerde bağımlı ve bağımsız değişkenleri ölçmek her zaman kolay olmadığı için, kullanılan ölçeklerin istenen bilgiyi toplamaya elverişli olup olmadığı büyük önem taşımaktadır.
Bu nedenle, ölçekleri hem seçerken hem de kullanırken iki önemli noktaya dikkat edilmelidir.
- Kullanılan ölçek, istenen bilgiyi tam, doğru ve objektif olarak ölçebilecek mi?
- Kullanılan ölçek, araştırmanın hipotezlerini test etmeye hizmet edecek mi? ve uygulanması düşünülen test tekniklerine elverişli mi?
Bir ölçeğin güvenilirliği, onun sağlamlığını ve tutarlılığını ifade eder.
Bir göstergenin ölçüm aracının kendi yüzünden çeşitlilik göstermemesi, kullanılan ölçeğin güvenilir olduğunu gösterir.
Güvenilirlik
Güvenilirlilik, ölçme aracının tutarlı ölçüm yapabilmesini değerlendirir.
Güvenilirlik zaman, temsil ve eşdeğerlik açısından üç ayrı özellik taşır.
Zaman özelliği; aynı ölçeğin farklı zamanlarda uygulanması sonucunda aynı sonuçları vermesidir.
Temsil; aynı ölçeğin farklı gruplara uygulanması halinde aynı sonuçları vermesi demektir.
Eşdeğerlilik; ölçümler arasında tutarlılığın sağlanıp sağlanmadığını ifade eder.
Test yeniden test güvenilirliği
Test iki farklı zamanda aynı denekler üzerinde aynı şartlarda tekrarlanır. İki farklı zaman arasında bulunan korelasyon güvenilirlik göstergesidir.
Test sorularının tutarlılığı Pearson Spearman korelasyon ile hesaplanır. Değer 0,3’ten küçük olan sorulara uyumsuz denebilir. Uyumsuz sorular testten çıkartılır. Değer bire yakınsa güvenilirliği gösterir.
Paralel formlar güvenilirliği
Paralel iki testin eşdeğer olması gerekmektedir. Yani iki testin madde sayısı, niteliği ve ölçütleri denk olmalıdır. Aynı denekler üzerinde iki testte uygulanır. Elde edilen sonuçlar arasındaki korelasyon değerine bakılır. Testler art arda veya belirli bir aralıkla uygulanabilir.
Elde edilen güvenilirlik katsayısı diğer testlere oranla daha küçüktür.
Gözlemciler arası (puanlayıcı) güvenilirliği
Gözlemciler önceden belirlenmiş bir puanlama sistemine bağlı olarak belirli bir olguyu, bağımsız olarak değerlendirir. Bu değerlendirmede verilen puanların birbirine benzer olması söz konusu puanlama sisteminin güvenilir olduğunu gösterir.
Bağımsız gözlemciler arası uyumu hesaplamak için Korelasyon – Kendall’s Coefficient of Concordance kullanılır. Gözlemciler arası uyumun en az 0,70 olması gerekir.
İç tutarlılık güvenilirlik yöntemi
Likert tipi ölçek kullanılır. Ölçekteki her sorunun aynı niteliği ne kadar ölçtüğünü hesaplar. Dört tanedir. Bu yöntemlerin sonuçları bire yaklaştıkça iç tutarlılık değeri o kadar yükselir. Birden uzaklaştıkça iç tutarlılık değeri o kadar düşer. Bir testin güvenilir olması için iç tutarlılık katsayısının 0,60’dan fazla, mükemmel güvenilirlikte olması için 0,90’dan fazla olması gerekir.
Cronbach alfa (Alfa katsayısı)
Ölçeğe verilen cevapların toplanmasıyla hesaplanan ve ölçekteki soruların birbirine yakınlıklarını hesaplayan katsayıdır.
- α; 0’a eşit ve büyük 0,40’tan küçükse ölçek güvenilir değildir.
- α;0,40’a eşit ve büyük 0,60’tan küçükse ölçek düşük güvenilirliktedir.
- α; 0,60’a eşit ve büyük 0,80’den küçükse ölçek güvenilirdir.
- α; 0,80’e eşit ve büyük 1’den küçükse ölçek yüksek derecede güvenilirdir.
Cronbach alfa negatif çıkabilir. Negatif çıkarsa güvenilirlik modeli bozulur.
Negatif çıkma nedenleri;
- Araştırmadaki ölçüm hataları
- Maddeler arasında kovaryans değerlerinin negatif olması
- Örneklem hacmin küçük olması
- Ölçekteki madde sayısının az olması
- Testte en az iki faktör olması ve test faktörlerinin ters yönlü ilişkisinin olması.
Split half (ikiye bölünmüş yöntem)
Ölçek üzerinde var olan sorular ikiye ayrılarak iki parça haline gelir. İki parça arasındaki alfa katsayıları ve korelasyon katsayısı ayrı ayrı hesaplanır. Ölçekteki sorular eşit iki alt bölüme ayrılır. Sonrasında güvenilirlik kaysayısı Spearman Brown formülüyle hesaplanır. Güvenilirlik elde etmek için çıkan sonuç 0,70 olması gerekir.
Guttman
Varyans, kovaryans değerleri kullanılır. Güvenirlik katsayıları bu değerlere göre hesaplanır. Bu yöntemde 6 katsayı hesaplanır. Bu katsayılar ya güvenirlik değerine eşit ya da bu değerden daha küçük değerlerdir.
Paralel ve kesin paralel
Paralel yöntemi: Soruların eşit varyanslı olduğunu varsayar. Ki kare testi ile benzerlik tahminleri ve bu tahminlerin uygunluğu test edilir.
Kesin paralel yöntemi: Soruların varyansı ve ortamaları eşit olduğu varsayılır. Soruların ortalamalarının eşitliği Hotelling’s T² testi ile test edilir. Testlerin güvenilirliği Kudor-Richardson(KR) KR-20 ve KR-21 formülleriyle tahmin edilebilir. Bunlarda iç tutarlılığın ölçüttür. Cevaplar 2 şıklı ise (evet-hayır vb.) bu formüller kullanılabilir.
Geçerlilik
Ölçme aracının ölçmek istediğini ölçebilme derecesidir.
Geçerlilik, kullanılan ölçeğin, ölçülmek isteneni tam olarak ölçüp ölçmemesine bağlıdır.
Geçerlilik analiz yöntemleri dört tanedir.
Yüzey (görünüş) geçerliği
Ölçme aracının neyi ölçtüğünü belirtir. Ölçek maddeleri düzgün ve anlamlı olmalıdır.
Kapsam geçerliliği
Ölçme aracının ölçmek istediği kapsamı ne kadar yansıttığını değerlendirir. İki yolla araştırılabilir.
Mantıklı yol: İlk olarak ölçeğin geçerliliği tahmin edilir. Tahminde edilirken ölçek uygulanmamalıdır. Daha sonra ölçüm konusu tanımlanır. Bu tanım kavramsaldır.
İstatistiki yol: İki ölçek kullanılır. İlk ölçek daha önce geliştirilmiş ve geçerliliği yapılmış bir ölçektir. İkincisi ise yeni geliştirilen ölçektir. Bu yolda bu iki ölçek aynı anda bireylere uygulanır. Bu iki ölçeğin ilişki katsayıları hesaplanır. Sonuç olarak bulunan değer ölçeğin geçerlilik katsayıdır.
Yapı geçerliği
Dolaylı olarak ölçülebilen bir özelliği ölçebilen yöntemdir. Burada ölçülmek istenen özellikler doğrudan ölçülmez. Sorular birbiriyle ilgili ve aynı yapıda oluşturulmalıdır. Faktör analizi kullanılır. Ölçme aracında iki grup bulunur. Bu gruplardan birisinde sonuçlar bilinir diğerinde ise bilinmeyebilir.
Kriter geçerliği
Ölçek sonuçlarının benzer diğer ölçüm sonuçlarıyla tutarlı olması istenir. İki alt grubu vardır. Bunlar; kestirim ve uyum geçerliliği.
Kestirim geçerliliği: Elde edilen tahmini değeriyle aynı ölçekte ölçülmek istenen değerleri ölçen ölçütün arasındaki korelasyon katsayısı hesaplanarak elde edilir.
Uyum geçerliliği: Birbiriyle aynı olan yapıları ölçmek için kullanılır. Referans testle geliştirilen test arasındaki korelasyon değeri ne kadar yüksekse uyum geçerliliği de o kadar yüksektir.